Siemowit III, piastowski książę z XIV wieku, uważany był za jednego z najwybitniejszych władców Mazowsza. Niestety, książę najwyraźniej był zbyt podejrzliwy. Uwierzył w niewierność swojej młodej żony, ciężarną zamknął w wieży, następnie udusił po narodzinach syna. Małego Henryka oddano na wychowanie wieśniakom, a jakiś czas później starsza siostra zabrała chłopca na pomorski dwór księcia Kaźka Słupskiego. Dopiero po dziesięciu latach Siemowit zobaczył dziecko i zrozumiał, że podobieństwo między nim a chłopcem nie może być przypadkowe.

W ramach rekompensaty za pomyłkę Henryk został biskupem – jako dwudziestolatek bez święceń. A jeśli ta historia przypomina komuś fabułę szekspirowskiej sztuki „Opowieść zimowa”, jak najbardziej są ku temu podstawy. Mazowiecki skandal odbił się echem również na angielskim dworze.

Średniowieczne Mazowsze to ciekawy przypadek. Dziś nie wyobrażamy sobie naszego kraju bez Mazowsza i Warszawy. Tymczasem te tereny przez długi czas swojej historii pozostawały na uboczu, zachowując odrębność kulturową a nawet językową. Historycy, archeolodzy i antropolodzy wciąż głowią się, kim właściwie byli ludzie zamieszkujący te ziemie w średniowieczu. Niektórzy widzą w nich Słowian, inni potomków Słowian i Gotów, są też zwolennicy teorii mówiącej, że Mazowszanie to tak naprawdę zeslawizowani Bałtowie, spokrewnieni z Prusami i Jaćwingami.

Historia polityczna Mazowsza również jest dość skomplikowana. Informacji o tym terytorium nie znajdziemy w najwcześniejszych źródłach, które wspominają słowiańskie plemiona. Do państwa Piastów Mazowsze dołączyło zapewne w drugiej połowie X wieku, ale już w 1037 roku Mazowszanie podnieśli głowy i pod wodzą tajemniczego cześnika Miecława na dziesięć lat uniezależnili się od państwa Piastów. Jednak w 1047 roku Kazimierz Odnowiciel pokonał Miecława i Mazowsze kolejny raz stało się częścią Polski. Nie na długo.

400 lat poza Polską

W 2026 roku mija pięćsetna rocznica przyłączenia Mazowsza do Korony. Mało kto jednak uświadamia sobie, że ta dzielnica niemal równie długo pozostawała poza Polską. A wszystko zaczęło się w 1138 roku wraz z testamentem Bolesława Krzywoustego, który podzielił kraj miedzy swoich synów, Mazowsze i Kujawy przydzielając Bolesławowi Kędzierzawemu.

Od tego momentu rozpoczyna prawie czterystuletni okres względnej niezależności tej prowincji. Historia autonomicznego Mazowsza to parada ponad siedemdziesięciu książąt i powtarzających się książęcych imion: Bolesławów, Siemowitów, Januszów, Kazimierzów, Konradów. Poszczególni książęta, wszyscy oczywiście spokrewnieni i skuzynowani, wchodzili w sojusze ze sobą bądź przeciwko sobie, walczyli o schedę, dzielili i scalali swoją ojcowiznę, dziedziczyli po sobie, atakowali się bezpośrednio i nasyłali na siebie wojska sąsiadów. Władcy poszczególnych mazowieckich ziem mieli też swoją administrację, zamki, skarb, sądy, prowadzili własną politykę zagraniczną. Były wśród nich postaci wybitne, jak wspomniany zazdrośnik Siemowit III czy Janusz I Starszy. Inni – jak Konrad I Mazowiecki czy Konrad III Rudy – nie są już oceniani jednoznacznie pozytywnie.

Wcielenie Mazowsza do Polski nie było aktem jednorazowym, a raczej procesem trwającym kilka dekad. Kiedy kolejne linie mazowieckich książąt wymierały, ich ziemie sukcesywnie były przyłączane do Królestwa. Kiedy w 1526 roku umarł ostatni piastowski władca Mazowsza Janusz III, prowincja została ostatecznie inkorporowana do Polski i jest jej częścią do dziś. Warto jednak pamiętać, że kiedy na polskim tronie po Piastach zasiedli Andegaweni a potem Jagiellonowie, władza na Mazowszu do XVI wieku pozostawała w rękach potomków Mieszka I.

Mazowieckie cuda w Płocku

Pięćsetlecie włączenia Mazowsza do Korony nie mogło oczywiście pozostać bez echa. Przez cały 2026 rok organizowane są wydarzenia mające upamiętnić to wydarzenie. Ukoronowaniem działań jest wystawa w Muzeum Mazowieckim w Płocku: „Mazowsze dla Korony. 500-lecie włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego”. Warto wybrać się do Płocka – na ekspozycji zaprezentowanych zostało kilkadziesiąt wspaniałych dzieł sztuki, dokumentów i przedmiotów codziennego użytku związanych z Mazowszem przed inkorporacją.

Absolutnym hitem jest XIV-wieczna Herma św. Zygmunta z relikwiami świętego. Ten wspaniały średniowieczny zabytek został ofiarowany katedrze płockiej przez Kazimierza Wielkiego. W czasie wojny hitlerowcy zrabowali hermę. Co ciekawe, wróciła ona do Polski dzięki Niemce, która część płockiego skarbca ukrywała przed zniszczeniem w swoim prywatnym domu, a następnie oddała zbiory aliantom. Relikwiarz obecnie jest elementem zbiorów Muzeum Diecezjalnego w Płocku.

Inny interesujący eksponat to XIII-wieczny kielich z pateną Konrada I, jedno z najcenniejszych dzieł polskiego późnoromańskiego złotnictwa. Kielich miał być ekspiacją księcia Konrada za zabójstwo księdza Jana Czapli. Porywczy książę znalazł godną towarzyszkę w swojej żonie Agafii – kiedy dominikanie zdjęli ciało demonstracyjnie powieszonego naprzeciw kapituły płockiej Czapli, ta nakazała powiesić biednego nieboszczyka powtórnie. Obłożony interdyktem Konrad, w ramach przeprosin nadał kościołowi wiele przywilejów i darów, m. in. prezentowany na wystawie kielich.

Płocka wystawa prezentuje również wiele różnego rodzaju pieczęci oraz dokumentów, ksiąg i kodeksów, które powstawały w książęcych kancelariach. Dla mieszkańców Płocka najważniejszy będzie oczywiście lokacyjny dokument miasta z 1237 roku. Ale równie ciekawy jest tzw. Kodeks Świętosławów z XV w., najstarszy przekład na język polski statutów prawnych, w dodatku iluminowany. Kodeks zawiera przekład z łaciny statutów Kazimierza Wielkiego oraz praw książąt mazowieckich. Sam przekład ma w sobie wiele regionalizmów charakterystycznych dla dialektu mazowieckiego w XV wieku. Prosta dekoracja malarska kodeksu również ma być dziełem lokalnych, mazowieckich iluminatorów.

To oczywiście nie jedyne skarby, jakie można zobaczyć w Płocku. Wystawa prezentuje także kilka rzeźb i obrazów sakralnych, między innymi przepiękną Pietę z Drobina i Tryptyk św. Zofii przechowywany w Muzeum Narodowym w Warszawie. Są też księgi i naczynia liturgiczne, jak choćby puszka czerwińska z Muzeum Diecezjalnego w Płocku, czy jeden z najcenniejszych zabytków w polskich zbiorach – Biblia Płocka sprowadzona w XII wieku z rejonu mozańskiego przez biskupa Aleksandra z Mallone.

Z Mazowsza do Londynu

No dobrze, a co z mazowieckim skandalem na angielskiej ziemi? Skąd Szekspir znał historię zazdrosnego Siemowita, jego zamordowanej żony i cudem uratowanego dziecka, które przypomina ojca? W końcu te zdarzenia miały miejsce w odległym księstwie dwa stulecia przed narodzeniem dramatopisarza.

Jak się okazuje, ta opowieść przywędrowała na angielski dwór z Anną Czeską, prawnuczką Kazimierza Wielkiego, córką cesarza Karola IV i siostrzenicą księcia Kaźka Słupskiego, na którego dworze wychowywał się odrzucony przez Siemowita mały Henryk. Kiedy Anna Czeska w 1383 roku została królową Anglii, zapewne zdarzało jej się opowiadać Londyńczykom o rodzinnych aferach u kuzynów na polskiej ziemi. Po dwustu latach w czasach Szekspira nikt już nie pamiętał, czy chodziło o chłopca czy o dziewczynkę, o Mazowszan, Polaków czy o Czechów. Dlatego w „Opowieści zimowej” król Leontes oskarża niewinną żonę w ciąży o zdradę, ale odrzucone dziecko to dziewczynka, która zrządzeniem losu znajduje się na czeskiej ziemi, a po latach wraca z czeskim mężem do ojca, żałującego swojej okrutnej decyzji sprzed lat. I wszystko kończy się szczęśliwie.

I jeszcze jeden szczegół „Opowieści zimowej” nie zgadza się z mazowiecką historią. Niesłusznie oskarżonej żonie szekspirowskiego króla Leontesa udaje się wyjść z tej historii cało. Żona mazowieckiego Siemowita III nie miała tyle szczęścia.

Jolanta Boguszewska

Wystawa „Mazowsze dla Korony. 500-lecie włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego” czynna do 10 grudnia 2026 roku
Organizator: Muzeum Mazowieckie w Płocku
Kuratorki: Barbara Rydzewska, Magdalena Bilska-Ciećwierz
Foto: o ile nie zaznaczono inaczej – Jolanta Boguszewska