Przez wieki pozostawała w cieniu męża i innych członków rodu Jagiellonów. Dziś Zamek Królewski na Wawelu przywraca jej głos. Wystawa „Anna Jagiellonka. Wszystkie twarze królowej” odsłania oblicze monarchini nie tylko jako strażniczki potężnej dynastii, ale też jako świadomej kobiety, która kierowała się odpowiedzialnością i roztropnością.

Wystawa została zorganizowana w skrzydle zamku, gdzie Anna Jagiellonka się urodziła. Tu mieszkała jako królewna i tu przebywała, odwiedzając Wawel już jako królowa. Zamek staje się więc nie tylko przestrzenią wystawienniczą, ale miejscem akcji wydarzeń sprzed setek lat, o których opowiada ekspozycja. Tytułowe „wszystkie twarze” nawiązują do różnych etapów życia i obszarów działalności Anny Jagiellonki – od młodości spędzonej na dworze, wychowania w humanistycznej atmosferze, po dorosłość i wiek dojrzały, zaangażowanie w sprawy kraju i pieczołowitą dbałość o pamięć rodu Jagiellonów i międzynarodowy prestiż dynastii.

Anna przyszła na świat w 1523 r. w Krakowie. Była drobna, wątła, jej urodę oceniano jako bardzo przeciętną. Nie wyróżniała się też silną osobowością, jak choćby Bona Sforza czy Ludwika Maria. Dominującymi cechami jej charakteru miała być chwiejność i poczucie niedowartościowania, a głównym motywem działań – religijność granicząca z dewocją. Historycy nie poświęcali tej postaci nadmiernej uwagi, znajdując ciekawszych bohaterów w polskiej historii. Organizatorzy krakowskiej wystawy postanowili to zmienić. Zebrali pamiątki po królowej i opowiedzieli jej historię na nowo, udowadniając, że i ona odegrała istotną rolę w dziejach Polski.

Gorliwa katoliczka

W pierwszej połowie XVI wieku krakowski dwór był liczącym się ośrodkiem władzy w Europie. Architektura, rzeźba, kultura tych czasów tchnęły renesansowym bogactwem. Zamek wypełniały dzieła artystów włoskich, niemieckich, flamandzkich i krajowych. Otwartość na zachodnie trendy była zasługą rodziców Anny – Zygmunta I i Bony Sforzy. Król był znawcą sztuki i jej mecenasem, nic dziwnego, że ze smakiem dobierał eksponaty, które zdobiły wnętrza Wawelu.

Anna miała czworo rodzeństwa – Zygmunta II Augusta, który objął tron po ojcu oraz trzy siostry – Izabelę, Zofię i Katarzynę. Ona sama była osobą głęboko religijną. Manifestowała przywiązanie do wiary przodków, była patronką bractw i zgromadzeń zakonnych, popierała edukacyjną działalność jezuitów. Na wystawie znalazły się dary ofiarowane przez nią kościołowi – bogato zdobione szaty liturgiczne, wspaniałe obrusy mszalne tkane z jedwabnych nici w kolorze złota, albo haftowane, będące opowieściami nowotestamentowymi, złożone z ciągu obrazków opisujących sceny z życia Marii i Jezusa. Na obrazie „Święta Anna Samotrzeć”, na którym przemycono zresztą podobiznę królowej, uwieczniono klejnoty ofiarowane przez królową dla obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej.

Odpowiedzialna monarchini

Ale mówienie o Annie wyłącznie jako o gorliwej katoliczce byłoby umniejszeniem zasług Jagiellonki. Organizatorzy wystawy podkreślają jej pozycję i rolę, jaką miała do odegrania jako osoba publiczna. Utrzymywała kontakty z Watykanem, Szwecją, Austrią i Hiszpanią, zabezpieczając interesy Rzeczypospolitej. Dbała o Katedrę Wawelską, o Akademię Krakowską, o mieszczan. Rozbudowała dwór w Jazdowie i zamek warszawski, ukończyła też budowę mostu na Wiśle w Warszawie.

Przez długi czas pozostawała niezamężna. Nie udało się doprowadzić do jej ślubu z Henrykiem Walezym, który został co prawda koronowany królem polskim po śmierci Zygmunta II, ale nie dopełnił zobowiązań matrymonialnych. Funkcję króla piastował zaledwie rok – po jego potajemnej ucieczce do Francji i objęciem tam władzy, szlachta polska uznała, że abdykował i na następcę Walezego wybrała Annę Jagiellonkę, a księcia Siedmiogrodu, Stefana Batorego, na jej męża i króla. Ślub został zawarty w 1576 r. Anna miała wówczas 53 lata! W czasie ich wspólnych rządów znacząco wzrósł prestiż kraju. Po śmierci Batorego w 1586 r. zabiegała o to, by na tronie zasiadł syn jej siostry Katarzyny, Zygmunt III Waza. Tak też się stało. Królowa zmarła w Warszawie w 1596 r. w wieku 73 lat.

Odkrycie konserwatorów

Na wystawie znalazło się wiele obiektów z czasów Anny Jagiellonki. Wśród nich – jej wspaniały portret w stroju koronacyjnym – bije od niego blask i bogactwo, malowidło wprost skrzy się od blasku rodowych klejnotów. Obrazów jest tu dużo więcej, kuratorzy zaprezentowali płótna przedstawiające członków rodziny, bliższych i dalszych.

Wyeksponowano odświeżone indywidualne portrety małżonków. Prace konserwacyjne przyniosły wyjątkowe odkrycie. Okazało się, że portret królowej, zdjęty po 120 latach znad wejścia do Kaplicy Zygmuntowskiej w Katedrze Wawelskiej, uznawany za XIX-wieczną kopię XVI-wiecznego malowidła, okazał się oryginalnym dziełem Marcina Kobera, nadwornego malarza królewskiego. Z obrazu odpadały fragmenty farby, spod nich przebijały inne warstwy malarskie. Konserwatorzy dokładali starań, by nie uszkodzić pierwotnych malunków. Na przestrzeni miesięcy odkrywano kolejne fragmenty oryginału, z którego do dziś zachowało się 40-50 proc. Dzięki zapisom w technice cyfrowej i rysunkom sporządzanych ręcznie, według metody klasycznego szkicu, domalowano nieistniejące części malarskiej kompozycji.

Prace konserwacyjne trwały dwa lata, konieczne było wykonanie badań fizycznych i fizykochemicznych. – Kolejne etapy odsłaniania nawarstwień doprowadziły do odkrycia wizerunku królowej Anny Jagiellonki pochodzącego z XVIII-wiecznych przemalowań twarzy, następnie odsłonięcia jej oryginalnego wizerunku pochodzącego z wieku XVI – mówiła Angelika Bogdanowicz-Prus. Obecnie trwają prace nad publikacją dotyczącą prac konserwacyjnych i odkryć, jakie one przyniosły.

Na wystawie obejrzeć można też m.in. listy, dokumenty, elementy biżuterii z tamtych czasów, przedmioty zdobione herbem królowej, haftowaną okładkę książki czy złote jabłko wyjęte z trumny. Składa się na nią blisko 120 obiektów sprowadzonych z ponad 40 instytucji krajowych i zagranicznych, m.in. z Wiednia i Madrytu. Ekspozycja będzie czynna dla zwiedzających do 14 lutego 2027 roku.

Monika Borkowska