Choć Carl Maria von Weber żył niespełna czterdzieści lat, to zdążył w tym czasie odmienić oblicze muzyki. Był twórcą opery romantycznej i jednym z największych mistrzów wczesnoromantycznego stylu brillant. Jego wpływ na rozwój romantyzmu w muzyce można porównać jedynie ze znaczeniem Schuberta. Dla kolejnych pokoleń kompozytorów stał się niedoścignionym wzorem – dziś z jego bogatej twórczości grywa się zaledwie kilka utworów. 5 czerwca mija 200 lat od śmierci tego niezwykłego twórcy.

Dzieciństwo i pierwsza praca

Carl Maria Friedrich Ernst von Weber urodził się 18 listopada 1786 r. w Eutin koło Lubeki. Jego ojciec był muzykiem i dyrektorem wędrownej trupy teatralnej, stryjem Constanze Weber – żony Wolfganga Amadeusa Mozarta. Matka, śpiewaczka i pianistka, zmarła, gdy chłopiec miał jedenaście lat. Dzieciństwo Webera upłynęło na podróżach u boku ojca. Jego edukacja muzyczna miała więc dość przypadkowy charakter – w kolejnych miastach uczył się u różnych pedagogów, między innymi u Michaela Haydna w Salzburgu oraz u Georga Josepha Voglera w Wiedniu. Występował publicznie jako pianista, a w wieku jedenastu lat zaczął komponować.

W 1804 r., mając niespełna osiemnaście lat, dzięki wsparciu Voglera został kapelmistrzem opery we Wrocławiu. Próbował zreformować tamtejszą scenę, jednak jego działania spotkały się z oporem muzyków. Dwa lata później doszło do dramatycznego wypadku: Weber przez pomyłkę napił się kwasu używanego do prac litograficznych. Ledwo uszedł z życiem, a oparzenia gardła i przełyku sprawiły, że do końca życia mówił chrapliwym, zmienionym głosem. W 1806 r., w obliczu narastających problemów finansowych i organizacyjnych teatru, podał się do dymisji i opuścił Wrocław.

Lata wędrówki

Kolejne miesiące Weber spędził na dworze księcia Eugeniusza Wirtemberskiego w Carlsruhe (obecnie wieś Pokój na Opolszczyźnie). W 1807 roku został sekretarzem księcia Ludwika Wirtemberskiego w Stuttgarcie. Trzyletni pobyt w tym mieście zakończył się jednak skandalem – Weber wraz z ojcem został oskarżony o udział w malwersacjach finansowych. W 1810 r. aresztowano go podczas próby w teatrze, a następnie wydalono z Wirtembergii. Jego rzeczywista rola w tych nadużyciach do dziś pozostaje niejasna.

W następnych latach podróżował po miastach austriackich i niemieckich, występując jako pianista. W tym czasie nawiązał wiele ważnych znajomości: zaprzyjaźnił się z klarnecistą Heinrichem Bärmannem, dla którego napisał kilka znaczących utworów, poznał także Giacoma Meyerbeera, Ernsta Theodora Amadeusa Hoffmanna oraz Johanna Wolfganga von Goethego.

W 1813 r. objął stanowisko dyrektora opery w Pradze. Przeprowadził tam gruntowne reformy – promował operę niemiecką, podniósł wymagania wobec śpiewaków i orkiestry oraz dążył do poprawy poziomu artystycznego sceny. W Pradze poznał śpiewaczkę Caroline Brandt, którą poślubił w 1817 r. Małżeństwo doczekało się trojga dzieci, z których dorosłości dożyło dwóch synów; starszy z nich, Max Maria, napisał później pierwszą biografię ojca.

Drezno i ostatnie lata życia

W 1817 r. Weber objął jedno z najbardziej prestiżowych stanowisk muzycznych w Niemczech – funkcję pierwszego kapelmistrza Królewskiej Opery Saskiej w Dreźnie, którą pełnił do końca życia. Drezno było wówczas bastionem opery włoskiej – kompozytor postawił sobie za cel stworzenie nowego, narodowego stylu niemieckiego.

Okres drezdeński okazał się czasem najbardziej intensywnej pracy twórczej, ale także pogarszającego się zdrowia – Weber chorował na zaawansowaną gruźlicę. Mimo to nadal komponował, dyrygował i aktywnie uczestniczył w życiu publicznym, stając się jedną z najważniejszych postaci niemieckiego romantyzmu. Ogromny sukces Wolnego strzelca, wystawionego w 1821 r. w Berlinie, przyniósł mu status niemal bohatera narodowego.

W lutym 1826 r., mimo sprzeciwu lekarzy, wyruszył do Londynu. Decyzję o podróży podjął świadomie – honorarium za nową operę Oberon miało zapewnić rodzinie finansowe bezpieczeństwo po jego śmierci. W stolicy Anglii przyjęto go z najwyższymi honorami. Choć z trudem oddychał i ledwo się poruszał, zdołał poprowadzić kilkanaście przedstawień Oberona oraz liczne koncerty.

Carl Maria von Weber zmarł w Londynie 5 czerwca 1826 r., mając niespełna czterdzieści lat. Pochowano go w kaplicy St Mary Moorfields. Dopiero w 1844 r., dzięki staraniom Richarda Wagnera, jego prochy przeniesiono do Drezna i uroczyście złożono na Starym Cmentarzu Katolickim.

Wolny strzelec

Wolny strzelec (Der Freischütz), najważniejsza opera Webera, uznawany jest za pierwszą operę romantyczną w historii muzyki. Dzieło powstało w 1820 r., a jego premiera odbyła się rok później w Berlinie. Polskie tłumaczenie tytułu, choć powszechnie przyjęte, jest nieprecyzyjne: Freischütz w niemieckiej tradycji ludowej oznacza strzelca posługującego się Freikugeln – magicznymi kulami, z których sześć zawsze trafia do celu, siódma zaś należy do diabła. To właśnie te kule są kluczowe dla fabuły. Opera opowiada historię młodego myśliwego Maksa, który pragnie wygrać konkurs strzelecki i zdobyć rękę ukochanej Agaty; za namową kompana, Kacpra, zawiera układ z diabłem Samielem. Libretto napisał Johann Friedrich Kind na podstawie opowiadania Johanna Augusta Apela, inspirowanego motywami ludowymi. Akcja rozgrywa się w XVII w. wśród myśliwych zamieszkujących czeskie lasy.

Berlińska premiera zakończyła się triumfem i zapoczątkowała falę kolejnych inscenizacji. W ciągu zaledwie roku opera trafiła na afisze niemal wszystkich ważniejszych teatrów Niemiec i Austrii, a wkrótce potem podbiła sceny całej Europy. O sile i oryginalności Wolnego strzelca decyduje przede wszystkim ścisłe zespolenie muzyki z treścią. Weber znakomicie oddaje emocje bohaterów, ale buduje także sugestywną atmosferę tajemniczości. Po raz pierwszy w dziejach opery tak wyraźnie ukazany jest związek człowieka z naturą oraz współistnienie świata realnego i baśniowego. Choć w dziele dostrzegalne są wpływy włoskie, na pierwszy plan wysuwa się jego ludowy, niemiecki charakter: elementy singspielu (mówione dialogi), chóry myśliwych i druhen oraz marsze wieśniaków.

Jednym z najbardziej nowatorskich elementów partytury jest barwna instrumentacja. Weber jako jeden z pierwszych kompozytorów konsekwentnie przypisywał określone instrumenty konkretnym postaciom i przestrzeniom dramatu. Niskie instrumenty dęte drewniane – klarnety i fagoty – wiążą się z mrokiem oraz siłami piekielnymi; waltornie, które później stały się symbolem romantycznego instrumentarium, przywołują świat natury i myśliwych; flety oraz wysokie smyczki towarzyszą siłom dobra. Już w słynnej uwerturze pojawiają się motywy przewodnie, powracające w całej operze i związane z określonymi postaciami, ideami lub przedmiotami. Weber zastosował je jako jeden z pierwszych kompozytorów; później stały się one fundamentem dramaturgii muzycznej w dziełach Wagnera.

Euryanthe i Oberon

Kolejna opera Webera, Euryanthe, miała prapremierę w 1823 r. w Wiedniu. Akcja rozgrywa się w średniowiecznej Francji, a tytułowa bohaterka jest piękną i szlachetną kobietą, o której względy rywalizują dzielni rycerze. Pod względem muzycznym dzieło jest dojrzalsze niż Wolny strzelec: w całości śpiewane (bez mówionych dialogów), z odważniejszą harmoniką i bogatszą instrumentacją. Słabe dramaturgicznie libretto sprawiło jednak, że opera nie utrzymała się na stałe w repertuarze i dziś wystawiana jest jedynie sporadycznie.

Oberon, ostatnia opera Webera, po raz pierwszy zabrzmiał w 1826 r. w Londynie. Dzieło luźno nawiązuje do Snu nocy letniej Szekspira. Muzyka uchodzi za najlepszą, jaką Weber kiedykolwiek stworzył, jednak – podobnie jak w przypadku Euryanthe – słabością opery jest zawiłe libretto. Z tego powodu również Oberon rzadko pojawia się dziś na scenach. Wyjątek stanowi uwertura, która na stałe weszła do kanonu romantycznej symfoniki i uchodzi za jedną z najpiękniejszych w historii gatunku.

Muzyka fortepianowa

Weber zapisał się w historii pianistyki jako jeden z głównych twórców wczesnoromantycznego stylu brillant, uznawanego za pierwszy etap rozwoju XIX-w. wirtuozostwa. Nurt ten kształtował się pod wpływem rosnących oczekiwań mieszczańskiej publiczności, spragnionej efektownej techniki i chwytliwych melodii. W utworach reprezentujących styl brillant partie wirtuozowskie przeplatają się więc z fragmentami sentymentalnymi i śpiewnymi, dominują jasne brzmienia wysokich rejestrów fortepianu.

Najbardziej znanym dziełem fortepianowym Webera jest Zaproszenie do tańca (1819) – ilustracja sceny na balu. Kompozytor opatrzył utwór komentarzem objaśniającym przebieg muzycznej akcji: zaproszenie do walca, sam taniec i końcowe pożegnanie. To jedna z pierwszych kompozycji, w których walc staje się poważną formą muzyczną, a nie tylko lekką rozrywką taneczną. Do sławy utworu przyczyniła się również efektowna orkiestracja Hectora Berlioza.

Koncerty i muzyka kameralna

Wybitnym przykładem stylu brillant jest także Konzertstück f-moll na fortepian i orkiestrę (1821). Ten jednoczęściowy utwór – muzyczna opowieść o średniowiecznym rycerzu i oczekującej na niego damie – bywa uznawany za formę pośrednią między klasycznym koncertem a romantycznym poematem symfonicznym.

Do najważniejszych pozycji w dorobku Webera należą również dwa koncerty klarnetowe: f-moll i Es-dur (1811), napisane dla przyjaciela kompozytora, wirtuoza Heinricha Bärmanna. To fundamentalne pozycje w literaturze na ten instrument. Przyjaźń z Bärmannem zaowocowała także powstaniem znakomitego Kwintetu klarnetowego B-dur (1815) oraz efektownego Grand Duo Concertant Es-dur (1816) na klarnet i fortepian. Katalog ważniejszych dzieł instrumentalnych Webera dopełniają dwie symfonie, Koncert fagotowy F-dur (1811) oraz dwa koncerty fortepianowe.

Pieśni i muzyka religijna

Ponad sto pieśni na głos i fortepian, które powstawały przez całe życie kompozytora, to najmniej znana i najbardziej niedoceniana część jego twórczości. Utwory te są bardzo zróżnicowane – od ludowych romansów, poprzez dramatyczne ballady, aż po delikatne, liryczne miniatury. Choć na ogół są bardziej zwięzłe i mniej wyrafinowane muzycznie niż liryka wokalna Schuberta, to pod względem harmonii i ekspresji w pełni należą już do estetyki romantyzmu.

Mało znaną częścią dorobku Webera są dwie msze napisane w latach 1818–1819 dla kaplicy dworskiej w Dreźnie. Nawiązują one do tradycji katolickiej muzyki liturgicznej epoki klasycyzmu.

Publicystyka muzyczna

Weber przez całe życie aktywnie zajmował się publicystyką muzyczną. W swoich tekstach sformułował wizję opery jako sztuki zintegrowanej, w której muzyka, słowo, ruch sceniczny i obraz tworzą jedną, nierozerwalną całość, a dyrygent sprawuje pełną kontrolę nad kształtem spektaklu – idee te rozwinął później Richard Wagner. Weber stanowczo sprzeciwiał się traktowaniu opery wyłącznie jako pola wokalnych popisów, pisał o wymaganiach stawianych śpiewakom, a także o estetycznych zasadach doboru repertuaru.

W 1809 r. rozpoczął pracę nad autobiograficzną powieścią Tonkünstlers Leben (Życie artysty muzyka), której jednak nie ukończył – fragmenty opublikowano dopiero po jego śmierci.

Znaczenie w historii muzyki

Weber uznawany jest za jednego z ojców muzycznego romantyzmu. To on stworzył operę romantyczną i ukształtował niemiecki styl narodowy w muzyce. Zrewolucjonizował instrumentację symfoniczną oraz jako jeden z pierwszych zastosował w operze motywy przewodnie. Położył fundamenty pod rozwój XIX-w. wirtuozerii fortepianowej, a w Konzertstück wyznaczył jeden z ważnych kierunków ewolucji koncertu instrumentalnego. Klarnetowi nadał rangę pełnoprawnego instrumentu solowego. Równie istotne były jego działalność teatralna i publicystyka, które wpłynęły na sposób myślenia o operze – zarówno jako dziele artystycznym, jak i instytucji.

Bezpośrednio po śmierci Webera uznawano za jednego z najwybitniejszych twórców epoki, jednak z czasem jego popularność nieco osłabła. Mimo to wpływ kompozytora na kolejne pokolenia artystów był ogromny. Richard Wagner od dzieciństwa pozostawał pod silnym wrażeniem jego muzyki, uczył się z jego dzieł instrumentacji oraz zasad dramaturgii muzycznej, a później wielokrotnie odwoływał się do niego w swoich pismach teoretycznych. Sprowadzenie prochów mistrza z Londynu do Drezna było dla niego gestem osobistej wdzięczności.

Wielkim admiratorem Webera był również Hector Berlioz, który dopisał recytatywy do francuskiej wersji Wolnego strzelca oraz zorkiestrował Zaproszenie do tańca. Ferenc Liszt wskazywał Konzertstück jako ważną inspirację dla własnych koncertów fortepianowych i przez całe życie wspominał spotkanie z Weberem w dzieciństwie. Felix Mendelssohn, Robert Schumann i Johannes Brahms także wielokrotnie podkreślali swój szacunek i podziw dla jego twórczości.

Weber dziś

Dziś pozycja muzyki Webera na światowych estradach pozostaje stabilna, choć nie centralna. Wolny strzelec jest regularnie wystawiany na całym świecie, uwertura do Oberona należy do żelaznego repertuaru orkiestr symfonicznych, a utwory klarnetowe są filarami literatury na ten instrument. Nieco rzadziej usłyszeć można Konzertstück. Pozostałe dzieła funkcjonują głównie w nagraniach oraz refleksji muzykologicznej.

Weber pozostaje w cieniu Beethovena czy Schuberta z kilku powodów. Jego twórczość koncentrowała się przede wszystkim na operze, która jest trudniejsza w codziennej prezentacji niż symfonia, pieśń czy muzyka kameralna. Sam Wolny strzelec jest tak silnie związany z językiem niemieckim, ludowymi wierzeniami i atmosferą środkowoeuropejskich lasów, że w globalnym odbiorze przegrywa z bardziej uniwersalnymi operami włoskimi. Znaczenie miała również późniejsza dominacja Wagnera, która wpłynęła na postrzeganie Webera jako prekursora niemieckiej opery romantycznej, a nie jej właściwego twórcy. Utwory fortepianowe i klarnetowe Webera są z kolei zbyt wymagające technicznie, by mogły wejść do repertuaru amatorskiego – a to właśnie amatorzy najczęściej utrwalają popularność kompozytorów.

Mimo to Weber odegrał fundamentalną rolę w historii muzyki. To on otworzył przed europejską kulturą nową, romantyczną wrażliwość, bez której muzyka kolejnych pokoleń brzmiałaby zupełnie inaczej.

Paweł Markuszewski