Ernst Theodor Amadeus Hoffmann to postać wyjątkowa w historii kultury europejskiej. Jako jeden z pierwszych w dziejach sztuki połączył w swojej działalności literaturę, muzykę i sztuki wizualne. Jego twórczość stała się źródłem inspiracji dla licznych przedstawicieli romantyzmu, między innymi Piotra Czajkowskiego (Dziadek do orzechów) i Jacques’a Offenbacha (Opowieści Hoffmanna). 24 stycznia mija 250 lat od narodzin niemieckiego artysty.

Urodził się 24 stycznia 1776 roku w Królewcu, ówczesnym Königsbergu w Prusach Wschodnich. Otrzymał imiona Ernst Theodor Wilhelm – to ostatnie zastąpił później imieniem Amadeus, na cześć Mozarta, którego twórczość darzył szczególnym uwielbieniem. Od najmłodszych lat wykazywał nieprzeciętne zdolności muzyczne, literackie i plastyczne. W dzieciństwie komponował krótkie utwory fortepianowe, pisał wiersze i szkice dramatyczne, tworzył ilustracje. Matka doceniała jego talent i opłacała nauczycieli, pragnęła jednak, by wybrał bezpieczniejszą ścieżkę zawodową i kontynuował rodzinne tradycje prawnicze.

Wykształcenie w dziedzinie prawa zdobył na uniwersytecie w Królewcu, gdzie wykładał wówczas wielki Immanuel Kant. Po ukończeniu studiów pracował jako prawnik i urzędnik sądowy w różnych miastach pruskich, wciąż jednak pozostawał rozdarty między obowiązkami zawodowymi a aspiracjami artystycznymi, między szarą codziennością a światem wyobraźni. W jego życiu nie brakowało problemów finansowych, chorób, konfliktów z przełożonymi, a także zawirowań uczuciowych, co niewątpliwie miało wpływ na charakter jego twórczości. Dopiero w późniejszych latach życia mógł poświęcić się w pełni muzyce, sztuce i literaturze.

Związki z Polską

Po ukończeniu praktyki prawniczej Hoffmann przez krótki czas pracował jako urzędnik w Głogowie, później przeniósł się do Berlina, a w 1800 roku został asesorem sądowym w Poznaniu. Zetknął się tam z polską kulturą, nauczył się nawet języka polskiego. Ożenił się z Polką – Marią Teklą Michaliną Rohrer-Trzcińską, zwaną zdrobniale Misią. Krytycznie odnosił się do rozbiorów, sympatyzował z insurekcją kościuszkowską, a jego stosunek do Polaków był podobno znacznie bardziej życzliwy niż do niemieckiej biurokracji. Polskie motywy i postacie wielokrotnie pojawiały się później w jego twórczości literackiej.

Po krótkim pobycie w Poznaniu Hoffmann został przeniesiony do Płocka, co miało być karą za… rysowanie karykatur pruskich urzędników. W latach 1804–07 pełnił funkcję radcy sądowego w Warszawie. Opublikowany w formie książkowej List z Warszawy – 1804 Hoffmanna jest cennym świadectwem życia w ówczesnym mieście widzianego z perspektywy niemieckiej elity. Sam artysta twierdził później, że były to najszczęśliwsze lata jego życia – mógł uczestniczyć w bogatym życiu kulturalnym miasta, a cały czas wolny od obowiązków zawodowych poświęcał sztuce. Był współzałożycielem Towarzystwa Muzycznego, przyjaźnił się z kompozytorem Józefem Elsnerem, a także z Juliusem Eduardem Hitzigiem, prawnikiem i pisarzem, który napisał później pierwszą biografię Hoffmanna. To właśnie dzieci Hitziga były pierwowzorami bohaterów Dziadka do orzechów – jednego z najsłynniejszych dzieł literackich niemieckiego twórcy.

Hoffmann zapisał się w historii Polski w dość nieoczekiwany sposób. Gdy król Prus wydał zarządzenie nakazujące nadawanie Żydom niemieckich nazwisk, osobą odpowiedzialną za to w Warszawie został właśnie Hoffmann. Początkowo wymyślał nazwiska pochodzące od imienia ojca bądź nazwy miejscowości (na przykład Isaaksohn lub Warschauer), z czasem odezwała się jednak jego nieokiełznana wyobraźnia. Za nadanie ładnie brzmiącego nazwiska pobierał ponoć nieoficjalną opłatę, gdy zaś ktoś nie mógł bądź nie chciał jej uiścić, otrzymywał nazwisko brzmiące „poetycko”, jak na przykład Rosenbaum czy Goldberg.

Późniejsze lata

W 1807 roku, po wkroczeniu do Warszawy wojsk napoleońskich, Hoffmann opuścił miasto. Kontynuował karierę w różnych miastach niemieckich – był między innymi dyrektorem muzycznym i szefem teatrów w Bambergu i Dreźnie. W Berlinie, gdzie w 1814 roku osiedlił się na resztę życia, powrócił do zawodu prawnika, ale jednocześnie kontynuował twórczość artystyczną. Był również znany jako miłośnik kotów – jego czworonożny towarzysz Murr został bohaterem jednej z powieści, a o jego śmierci pisarz powiadomił przyjaciół ozdobnym nekrologiem.

Ernst Theodor Amadeus Hoffmann zmarł 25 czerwca 1822 roku w Berlinie. Pochowany został na tamtejszym cmentarzu Friedhof III der Jerusalems und Neuen Kirchengemeinde w dzielnicy Kreuzberg.

Twórczość literacka

Hoffmann przeszedł do historii przede wszystkim jako pisarz. Jego spuścizna literacka obejmuje powieści, nowele, a przede wszystkim opowiadania, w których rzeczywistość przenika się z elementami magicznymi. Charakterystyczną cechą jego prozy jest mieszanie świata codziennego z fantastyką, grozą i groteską. Uważany jest za jednego z najważniejszych twórców wczesnego romantyzmu niemieckiego.

Do najbardziej znanych dzieł Hoffmanna należy nowela Złoty garnek, w której w mistrzowski sposób łączy przestrzeń realną ze światem fantastycznym. Narracja pełna jest symboliki muzycznej, kolorów i dźwięków – taka intertekstualność jest charakterystyczna dla całej twórczości literackiej pisarza; szczególnie muzyka często odgrywa w jego dziełach rolę symboliczną, kształtując fabułę i psychologię bohaterów.

Słynny Dziadek do orzechów – pierwotnie wydany jako Historia o Dziadku do orzechów i o Królu Myszy – to utrzymana w baśniowej konwencji opowieść o przygodach małej dziewczynki w świecie zabawek; muzyka jest tu centralnym elementem narracji. Z większych form warto wymienić powieść satyryczną Kota Mruczysława poglądy na życie oraz powieść grozy Diable eliksiry. Hoffmann był także autorem dramatów i poezji.

Twórczość i działalność muzyczna

Równie ważną dziedziną działalności artystycznej Hoffmanna była muzyka. Grał na fortepianie, komponował, zajmował się także krytyką muzyczną. Jego artykuły i recenzje, publikowane między innymi w „Allgemeine Musikalische Zeitung”, wyróżniają się wnikliwą analizą i oryginalnością spojrzenia. Szczególnie cenił twórczość Mozarta, Glucka i Beethovena. Podkreślał psychologiczny wymiar muzyki, zwracał uwagę na jej dramaturgię i ekspresję. Symfonie Beethovena opisywał jako „muzykę unoszącą duszę ku nieznanemu, wywołującą jednocześnie zachwyt i lęk”.

Spuścizna kompozytorska Hoffmanna obejmuje utwory fortepianowe, kameralne, symfoniczne, pieśni solowe i chóralne, muzykę religijną oraz liczne dzieła sceniczne. Jego muzyka łączy w sobie melodyjność, precyzyjną konstrukcję oraz wzmożoną ekspresję, często pojawiają się w niej również elementy folkloru, co pozwala uznać twórcę za jednego z ważniejszych przedstawicieli niemieckiego preromantyzmu muzycznego.

Najwybitniejszym osiągnięciem Hoffmanna jako kompozytora jest opera Undine (Ondyna, czasem tytuł tłumaczony bywa jako Rusałka), wystawiona w Berlinie w roku 1816. To jedno z pierwszych dzieł scenicznych, w których na tak wielką skalę pojawiają się motywy fantastyczne. Inspirowana baśnią Friedricha de la Motte Fouqué, opowiada historię wodnej nimfy, która zakochuje się w człowieku. Konflikt między światem magii a światem ludzi prowadzi do dramatycznych wydarzeń, a od przeznaczenia nie da się uciec. Ondyna wyznaczyła kierunek rozwoju niemieckiej opery romantycznej – Carl Maria von Weber zachwycał się dziełem Hoffmanna i obficie z niego czerpał, co widać w późniejszym o kilka lat Wolnym strzelcu, uważanym powszechnie za pierwszą operę romantyczną.

Twórczość plastyczna

Działalność Hoffmanna na polu sztuk wizualnych jest mniej znana, choć nie mniej istotna. Tworzył autoportrety, ilustracje do swoich opowiadań, scenografie teatralne, rysunki i grafiki. Hoffmann często portretował siebie i swoich bohaterów w formie karykatur. Deformacja, przerysowanie i groteska nie służą tu jednak efektowi komicznemu, a psychologicznemu pogłębieniu postaci.

Już w młodości, gdy Hoffmann pracował jako urzędnik w Głogowie, ozdobił freskami jedną z kaplic tamtejszego kościoła jezuickiego (freski uległy zniszczeniu podczas II wojny światowej). Zainteresowanie malarstwem przejawia się także w literaturze – jego opisy przestrzeni, postaci i przedmiotów cechuje niezwykła plastyczność i dbałość o detale wizualne.

Inspiracje i nawiązania

Twórczość Hoffmanna wywarła ogromny wpływ na rozwój literatury romantycznej i fantastycznej. Inspirowali się nią między innymi Edgar Allan Poe i Charles Baudelaire, a także liczni twórcy literatury fantastycznej XX stulecia. Obecna w jego dziełach atmosfera grozy i fantastyki wywarła również znaczący wpływ na twórców niemieckiego ekspresjonizmu filmowego. Przede wszystkim jednak dzieła Hoffmanna stały się źródłem natchnienia dla licznych kompozytorów.

Jako pierwszy sięgnął po twórczość Hoffmanna Robert Schumann. Jego fortepianowy cykl Kreisleriana (1838), zadedykowany Fryderykowi Chopinowi, został oparty na opowiadaniu pod tym samym tytułem. Bohater, ekscentryczny kapelmistrz Johannes Kreisler, to literackie alter ego samego Hoffmanna (występuje on również w kilku innych dziełach pisarza).

Inspiracje twórczością Hoffmanna odnaleźć można także w balecie Coppélia Léo Delibes’a (1870), opartym na mrocznym opowiadaniu Der Sandmann (Piaskun), którego tematem jest iluzja miłości między człowiekiem a mechaniczną lalką.

Najwspanialszym muzycznym hołdem dla literackiego i artystycznego geniuszu niemieckiego twórcy jest opera komiczna Les Contes d’Hoffmann (Opowieści Hoffmanna) Jacques’a Offenbacha (1881). Bohaterem jest sam pisarz, który opowiada historie swych miłosnych przygód, inspirowane własnymi opowiadaniami. Postać kompozytora w operze doskonale oddaje cechy Hoffmanna – artysty wrażliwego, nieprzystosowanego do świata codziennego, zanurzonego w wyobraźni. Offenbach uczynił z Hoffmanna postać tragiczną i groteskową zarazem – romantycznego poetę, którego kolejne związki kończą się rozczarowaniem, a jedyną trwałą miłością pozostaje sztuka.

I wreszcie słynny balet Dziadek do orzechów Piotra Czajkowskiego (1892) oparty na wspomnianej noweli Hoffmanna. Choć kompozytor korzystał z francuskojęzycznej adaptacji dokonanej przez Aleksandra Dumasa, to libretto i muzyka baletu wspaniale oddają najważniejsze elementy Hoffmannowskiej fantastyki: ożywione zabawki, przenikanie się świata dziecięcej wyobraźni z rzeczywistością oraz baśniową atmosferę.

Mniej znane dzieła inspirowane twórczością niemieckiego pisarza stworzyli między innymi Adolphe Adam (operetka Lalka z Norymbergi, 1850), Carl Reinecke (suita Dziadek do orzechów i Król Myszy na fortepian na cztery ręce, 1866), Ferruccio Busoni (Opowieści fantastyczne na fortepian, 1880; opera Wybór panny młodej, 1912), Paul Hindemith (opera Cardillac, 1926), Wilhelm Petersen (opera Złoty garnek, 1941) i Gian Francesco Malipiero (opera Kaprysy Callota, 1942).

---

Ernst Theodor Amadeus Hoffmann to jedna z najbardziej fascynujących postaci wczesnego romantyzmu; artysta, którego znaczenie w historii kultury trudno przecenić. To symbol artysty prawdziwie romantycznego: wszechstronnego, łączącego literaturę, muzykę i sztuki wizualne w spójną wizję artystyczną, kreatywnego, ale także wrażliwego, nieprzystosowanego do świata codziennego i całkowicie oddanego wyobraźni. Twórczość Hoffmanna, pełna dwoistości, magii i groteski, stała się wzorem dla kolejnych pokoleń artystów w całej Europie.

Paweł Markuszewski