Niewiele postaci literackich zrobiło w muzyce tak zawrotną karierę jak doktor Johann Faust, bohater dramatu Johanna Wolfganga von Goethego. Historia uczonego, który w imię wiedzy i przekroczenia granic poznania zawiera pakt z diabłem, inspiruje twórców od ponad dwustu lat. W tym czasie powstały dziesiątki, a może nawet setki kompozycji opartych na dramacie Goethego. Przypomnijmy niektóre z nich.

Goethe pracował nad Faustem przez niemal całe życie – od około 1773 aż do 1832 roku. Pierwsza część dramatu ukazała się drukiem w 1808 roku. Artyści różnych dziedzin sztuki, a szczególnie kompozytorzy, odnajdywali w tej historii nie tylko atrakcyjną fabułę z diabłem, wątkiem miłosnym i dramatycznym finałem, lecz także odbicie własnych fascynacji i niepokojów.

Antoni Radziwiłł – opera Faust

Autorem pierwszej w dziejach scenicznej adaptacji Fausta Goethego był Polak – książę Antoni Radziwiłł, kompozytor i polityk, namiestnik Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Przyjaźnił się z Ludwigiem van Beethovenem, a później także z Fryderykiem Chopinem, który dwukrotnie gościł w jego pałacyku myśliwskim w wielkopolskim Antoninie.

Radziwiłł pracował nad muzyką do pierwszej części Fausta w latach 1808–1832. Pierwszą wersję opery wystawiono w Berlinie w 1816 roku, natomiast ostateczną – w roku 1835, dwa lata po śmierci kompozytora. W 1848 roku zaprezentowano dzieło po raz pierwszy w Warszawie. Pod względem muzycznym jest ono singspielem – składa się zarówno z partii śpiewanych, jak i mówionych.

Goethe spotkał się kilkakrotnie z Radziwiłłem i wypowiadał się o jego muzyce z dużym uznaniem. Pod wpływem tych kontaktów wprowadził nawet pewne zmiany do tekstu dramatu. Z partyturą zapoznał się również Chopin, który wspominał w jednym z listów: „pokazywał mi swojego Fausta i wiele rzeczy znalazłem tak dobrze pomyślanych, nawet genialnych, żem się nigdy po namiestniku tego spodziewać nie mógł”.

Charles Gounod – opera Faust

Najsłynniejszą muzyczną wizją Fausta jest opera Faust Charles’a Gounoda, skomponowana w 1859 roku. To jedno z najważniejszych dzieł francuskiej opery lirycznej. Zgodnie z konwencją gatunku, libretto znacznie spłyca filozoficzną wymowę i dramaturgię dzieła Goethego, wysuwając na pierwszy plan wątek miłosny. Pod względem muzycznym jest to jednak jedna z najbardziej udanych adaptacji Fausta, pełna efektownych arii i scen zespołowych, które szybko zdobyły popularność wśród publiczności.

Co ciekawe, paryska premiera w 1859 roku została przyjęta dość chłodno – zarzucano dziełu zbyt małą „widowiskowość”. Dopiero późniejsze sukcesy na scenach europejskich sprawiły, że wartość opery doceniła także publiczność francuska. Dziś Faust Gounoda należy do najczęściej wystawianych i najbardziej lubianych oper w światowym repertuarze.

Inne wersje sceniczne Fausta

Opery Radziwiłła i Gounoda nie są oczywiście jedynymi scenicznymi interpretacjami Fausta. Opery inspirowane dramatem Goethego tworzyło wielu kompozytorów różnych epok i krajów. Należą do nich między innymi: francuska kompozytorka Louise Bertin (Fausto, 1831), Anglik Meyer Lutz (Faust and Marguerite, 1855), Włosi Arrigo Boito (Mefistofele, 1868) i Ferruccio Busoni (Doktor Faust, 1916–1924), a także brytyjski twórca Havergal Brian (Faust, 1955–56, do oryginalnego tekstu Goethego w języku niemieckim).

Historia Fausta inspirowała również twórców baletu. Jedną z wcześniejszych adaptacji tego typu był balet Faust Adolphe’a Adama z 1833 roku. W późniejszym czasie dramat Goethego doczekał się także bardziej współczesnych interpretacji scenicznych, jak choćby rock-opera Faust Rudolfa Volza z 1997 roku, również oparta na oryginalnym niemieckim tekście.

Faust w pieśni

Po teksty zaczerpnięte z Fausta sięgali często również twórcy pieśni. Jako jeden z pierwszych zrobił to Ludwig van Beethoven – trzecia z sześciu pieśniop. 75, skomponowanych w 1809 roku, nosi tytuł Z Fausta Goethego. Ten sam fragment dramatu – pieśń śpiewaną przez Mefistofelesa w tawernie – wykorzystał siedemdziesiąt lat później (w rosyjskim tłumaczeniu) Modest Musorgski, pisząc w 1879 roku Pieśń Mefistofelesa o pchle.

Najbardziej znaną pieśnią do tekstu zaczerpniętego z Fausta jest jednak Małgorzata przy kołowrotku Franza Schuberta. Utwór, skomponowany w 1814 roku przez zaledwie siedemnastoletniego twórcę, uważany jest powszechnie za symboliczny początek romantyzmu w muzyce. Schubert powierzył tu fortepianowi funkcję ilustracyjną: figuracje prawej ręki oddają obracające się koło, a rytm punktowany w lewej ręce – odgłos pedału kołowrotka. Po teksty z Fausta kompozytor sięgał w późniejszej twórczości jeszcze kilkukrotnie.

Mniej znane pieśni wykorzystujące teksty z dramatu Goethego stworzyli także między innymi Conradin Kreutzer (monumentalny, obejmujący 22 pieśni cykl Śpiewy z Fausta Goethego, 1820), Richard Wagner (Siedem kompozycji do Fausta Goethego, 1831–32) oraz Giuseppe Verdi (Perduta ho la pace – włoskie tłumaczenie monologu Małgorzaty przy kołowrotku, 1838).

Hector Berlioz – legenda dramatyczna Potępienie Fausta

Spośród większych form wokalno-instrumentalnych opartych na tekście dramatu Goethego największą popularność zdobyło dzieło Hectora Berlioza – Potępienie Fausta (1846). Temat Fausta fascynował Berlioza już wcześniej: w roku 1829 skomponował kantatę 8 Scen z Fausta na głosy solowe, chór i orkiestrę, a fragmenty tej kantaty włączył później do Potępienia Fausta.

Dzieło Berlioza jest potężną, czteroczęściową kompozycją, którą sam twórca określił jako „legenda dramatyczna”. Łączy cechy opery i kantaty. Choć Berlioz nie przeznaczył jej do scenicznego wykonania, to bywa niekiedy wystawiana również na scenach operowych. Jednym z najbardziej znanych fragmentów Potępienia Fausta jest Marsz Rakoczego, oparty na węgierskiej melodii ludowej.

Inne dzieła oratoryjno-kantatowe

Warto pamiętać również o wielu innych dziełach oratoryjno-kantatowych, wykorzystujących tekst Fausta. Sięgali po niego między innymi Robert Schumann (oratorium Sceny z Fausta Goethego, 1853), przedwcześnie zmarła francuska kompozytorka Lili Boulanger (kantata Faust i Helena, 1913, uhonorowana prestiżową Nagrodą Rzymską), holenderski twórca Julius Röntgen (kantata Z Fausta Goethego, 1930) i Rosjanin Aleksandr Łokszyn (monodram Trzy sceny z Fausta Goethego na sopran i orkiestrę, 1980).

Ferenc Liszt – Symfonia Faustowska

Do najsłynniejszych muzycznych wizji Fausta należy Symfonia Faustowska Ferenca Liszta, dedykowana Hectorowi Berliozowi, twórcy romantycznej symfonii programowej. Dzieło powstało w 1857 roku i składa się z trzech części: Faust, Małgorzata oraz Mefistofeles. Pojawiają się w nim motywy przewodnie związane z tytułowymi postaciami, muzyka nie podąża jednak ściśle za akcją dramatu – kolejne części tworzą raczej duchowe portrety bohaterów. W finale do orkiestry dołącza tenor solo oraz „chorus mysticus” – chór do tekstu zaczerpniętego z Fausta (apoteoza wiecznej kobiecości zamykająca drugą część dramatu).

Muzykolog Bohdan Pociej pisał o Symfonii Faustowskiej: „Pomiędzy Fantastyczną (1830) oraz Romeo i Julią (1839) Berlioza z jednej strony, a Pierwszą Brahmsa (1876) z drugiej – nie napisano na orkiestrę nic świetniejszego i doskonalszego”.

Gustav Mahler – Symfonia Tysiąca

W nietypowy sposób wykorzystał tekst Fausta Gustav Mahler w VIII Symfonii Es-dur (1907), znanej jako „Symfonia Tysiąca”. To monumentalne dzieło zawdzięcza przydomek ogromnej obsadzie: osiem głosów solowych, dwa chóry mieszane, chór chłopięcy oraz olbrzymia orkiestra obejmująca około 50 instrumentów smyczkowych, około 40 dętych, fortepian, organy, fisharmonię, cztery harfy, czelestę, mandolinę i rozbudowaną sekcję perkusyjną.

Symfonia składa się z dwóch części: Veni creator, opartej na łacińskim hymnie chorałowym oraz Sceny finałowej z drugiej części Fausta Goethego do tekstu w języku niemieckim. Dzieło łączy cechy kantaty, oratorium, symfonii i dramatu muzycznego. Sam Mahler pisał o symfonii: „Jest to rzecz największa, jaką dotąd stworzyłem. A przy tym tak osobliwa w treści i formie, że nie da się tego wprost opisać”.

Inne dzieła orkiestrowe

Faust Goethego inspirował twórców również do komponowania dzieł orkiestrowych mniejszych rozmiarów. W 1840 roku powstała efektowna uwertura Faust Richarda Wagnera. Początkowo kompozytor zamierzał stworzyć całą symfonię inspirowaną dramatem, ale ostatecznie zrezygnował z tego planu i ograniczył się do uwertury. W 1855 roku opracował zrewidowaną wersję partytury.

Nieco mniej znany jest poemat symfoniczny Faust Antona Rubinsteina, opublikowany w 1864 roku. Również to dzieło pierwotnie miało być pierwszą częścią planowanej, lecz nieukończonej symfonii. Dziś uważane jest za jeden z pierwszych poematów symfonicznych w muzyce rosyjskiej.

Niezwykle sugestywną, choć rzadko wykonywaną muzyczną wizję Fausta stworzyła niemiecka kompozytorka Emilie Mayer w uwerturze Faust, skomponowanej w 1880 roku.

Faust w muzyce fortepianowej

Wśród dzieł skomponowanych z inspiracji dramatem Goethego można odnaleźć również dwie słynne sonaty fortepianowe. Znawcy twórczości Ferenca Liszta wciąż dyskutują o pozamuzycznej treści Sonaty h-moll (1853). Sam Liszt nie pozostawił żadnych wskazówek interpretacyjnych, ale zachowały się świadectwa współczesnych, które pokazują jego głęboką fascynację dramatem i postacią Goethego (poeta spędził znaczną część życia w Weimarze, gdzie przez wiele lat mieszkał później także Liszt). Wielu muzykologów uważa, że forma Sonaty odpowiada strukturze dramatu, a główne tematy utworu symbolizują postaci Fausta, Małgorzaty i Mefistofelesa.

Echa fascynacji Faustem słychać również w I Sonacie d-moll Siergieja Rachmaninowa (1908). Kompozytor początkowo zamierzał stworzyć sonatę programową, której trzy części miały odzwierciedlać charakter trzech głównych postaci dramatu. Choć ostatecznie porzucił ten zamiar, to pierwotny zamysł pozostał słyszalny w utworze.

Fantazje Faustowskie

Potężną liczbę dzieł z Faustem w tytule odnaleźć można w XIX-wiecznej literaturze skrzypcowej. Nie są to jednak dzieła inspirowane bezpośrednio dramatem Goethego, lecz wspomnianą wyżej operą Faust Gounoda. W epoce romantyzmu popularne było tworzenie opracowań znanych i lubianych tematów operowych, co zaowocowało szeregiem wirtuozowskich utworów na skrzypce solo, z towarzyszeniem fortepianu lub orkiestry.

Do najpopularniejszych fantazji tego typu należą między innymi: Fantaisie brillante sur des motifs de l’Opéra Faust de Gounod Henryka Wieniawskiego (1865), Fantasie sur Faust de Ch. Gounod Henriego Vieuxtempsa (1869) orazNouvelle Fantaisie sur Faust de Gounod Pabla de Sarasatego (1874).

Nie tylko Goethe

Na zakończenie warto zaznaczyć, że po postać Fausta sięgało poza Goethem również wielu innych twórców literatury, a kompozytorzy inspirowali się chętnie również ich wersjami losów bohatera. Do najciekawszych dzieł opartych na legendzie Fausta w wersjach innych niż Goethego należą między innymi: opera Faust Louisa Spohra (1816) luźno oparta na ujęciach Heinricha von Kleista i Friedricha Maximiliana Klingera, cztery Walce Mephisto i Polka Mephisto Ferenca Liszta (1859–1885) inspirowane poematem Faust Nikolausa Lenaua, a także opera Historia von D. Johann Fausten Alfreda Schnittkego (1994) oparta na najstarszej znanej wersji legendy o Fauście opublikowanej anonimowo w 1587 roku we Frankfurcie nad Menem.

Paweł Markuszewski