VIII Symfonia h-moll Franza Schuberta znana jest powszechnie jako „Niedokończona Symfonia”. W dziejach muzyki takich kompozycji było jednak znacznie więcej. Porzucone z powodu choroby, śmierci, zmiany artystycznej koncepcji albo zwątpienia, często działają na wyobraźnię słuchaczy znacznie silniej niż ukończone dzieła. Niektóre pozostały nieukończone, inne zostały bezpowrotnie zniszczone, jeszcze inne doczekały się uzupełnienia. Oto najsłynniejsze niedokończone symfonie w historii muzyki.
Symfonia powstała około 1730 roku z włoskiej sinfonii – uwertury operowej. W drugiej połowie XVIII stulecia utwory tego gatunku komponowano masowo: Joseph Haydn napisał ich aż 108, a o kilka lat młodszy Karl Ditters von Dittersdorf – ponad 120. Wolfgang Amadeus Mozart stworzył kilkadziesiąt symfonii (numerowanych jest 41, ale istnieje też kilkanaście nienumerowanych, choć nie we wszystkich przypadkach autorstwo Mozarta jest pewne). Dopiero na przełomie XVIII i XIX wieku symfonia zaczęła stawać się nośnikiem indywidualnej wypowiedzi artystycznej. Kulminacją tego procesu była twórczość Beethovena – autora dziewięciu dzieł tego gatunku.
Ludwig van Beethoven – X Symfonia
W twórczości klasyków wiedeńskich odnaleźć można liczne przykłady niedokończonych symfonii, zachowanych w szkicach bądź w postaci niepełnej. Do najsłynniejszych należą szkice X Symfonii Ludwiga van Beethovena, powstałe w ostatnich latach życia kompozytora. Stan zdrowia zmuszał go już wówczas do poważnego ograniczenia aktywności twórczej, notował więc jedynie krótkie motywy – trudno wnioskować na ich podstawie o charakterze czy nawet tonacji planowanego utworu. W XX i XXI wieku podejmowano próby rekonstrukcji X Symfonii w oparciu o szkice (ostatnio również z pomocą sztucznej inteligencji), żadna z tych propozycji nie zdobyła jednak większej popularności.
Franz Schubert – VIII Symfonia h-moll „Niedokończona”
VIII Symfonia h-moll Franza Schuberta, znana jako „Niedokończona”, powstała w 1822 roku. Zachowała się w postaci dwóch w pełni ukończonych części oraz szkicu fragmentu scherza. Nie wiemy, dlaczego twórca porzucił pracę nad kompozycją. Muzykolodzy wysuwają różne hipotezy: choroba, problemy psychiczne, inne przedsięwzięcia twórcze, a może po prostu przekonanie kompozytora, że dwuczęściowa symfonia jest już dziełem skończonym.
Utwór nie był wykonany za życia Schuberta i pozostawał nieznany przez niemal czterdzieści lat po jego śmierci. Po odkryciu rękopisu i prawykonaniu w 1865 roku Symfonia h-moll szybko weszła do kanonu repertuarowego. Liczne próby dopisania „brakujących” części, podejmowane przez kompozytorów i muzykologów, nie zyskały szerszego uznania. Nietypowa, dwuczęściowa forma Niedokończonej Symfonii uważana jest dziś za jeden z pierwszych przejawów romantycznego, subiektywnego i pełnego niedopowiedzeń podejścia do muzyki instrumentalnej.
Franz Schubert – inne niedokończone symfonie
W twórczości Schuberta odnaleźć można również dwa inne dzieła, które zasługują na miano „Niedokończonych Symfonii”. VII Symfonia E-dur powstała w 1821 roku. Zachowała się w formie niemal kompletnego fortepianowego szkicu czteroczęściowego utworu, często z zaznaczoną obsadą instrumentalną. Z nieznanych przyczyn kompozytor nie ukończył orkiestracji. W XX wieku powstało kilka prób rekonstrukcji dzieła, stosunkowo największą popularność zdobyła wersja Felixa Weingartnera z 1934 roku.
Nad X Symfonią D-dur Schubert pracował w 1828 roku. Zachowała się jedynie w formie szkiców obejmujących fragmenty trzech części planowanego utworu. Prace przerwała najprawdopodobniej nagła choroba i śmierć kompozytora w listopadzie 1828 roku. W XX wieku kilkakrotnie podejmowano próby rekonstrukcji X Symfonii, nie weszła ona jednak na stałe do koncertowego repertuaru.
Aleksandr Borodin – III Symfonia a-moll
Aleksandr Borodin komponował w chwilach wolnych od zajęć zawodowych – był wybitnym chemikiem, profesorem petersburskiej Akademii Medycznej. Jego twórcza spuścizna jest więc niewielka, a wiele dzieł – w tym monumentalną operę Kniaź Igor – pozostawił nieukończonych. Taki los spotkał również III Symfonię a-moll, nad którą Borodin pracował w latach 1886–87. Zachowały się fragmenty dwóch pierwszych części, dalszą pracę przerwała śmierć kompozytora.
Inaczej jednak niż było to w przypadku dzieł Schuberta, III Symfonia Borodina doczekała się ukończenia. Podjął się tego Aleksandr Głazunow. W 1889 roku symfonia (w dwuczęściowej postaci) zabrzmiała po raz pierwszy i do dziś pojawia się w repertuarze orkiestr na całym świecie.
Piotr Czajkowski – VII Symfonia Es-dur
W 1891 roku, po sukcesie V Symfonii, Piotr Czajkowski podjął pracę nad nowym dziełem tego gatunku. Rok później uznał jednak, że utwór nie spełnia jego oczekiwań i porzucił go, choć szkice były już dość zaawansowane. Wkrótce powstała VI Symfonia „Patetyczna”, wspaniałe podsumowanie twórczości symfonicznej kompozytora.
Do porzuconych szkiców Czajkowski powrócił w roku 1893, przerabiając pierwszą część nieukończonej symfonii na jednoczęściowy III Koncert fortepianowy Es-dur. Nie wiadomo, czy koncert miał pozostać w takiej postaci; być może kompozytor zamierzał dopisać kolejne części, ale uniemożliwiła mu to nagła śmierć. Kilka lat później Siergiej Taniejew opracował na fortepian z orkiestrą fragmenty dwóch innych części symfonii, które opublikował jako Andante i Finale. Bywają one sporadycznie wykonywane jako kolejne części Koncertu Es-dur, częściej jednak jest on prezentowany w oryginalnej, jednoczęściowej wersji.
W latach pięćdziesiątych XX wieku radziecki muzykolog i kompozytor Siemion Bogatyriow zrekonstruował na podstawie zachowanych szkiców całe dzieło oraz opublikował je jako VII Symfonię Es-dur. Bywa ona wykonywana i nagrywana, nie zdobyła jednak większej popularności.
Anton Bruckner – IX Symfonia d-moll
Jedną z najbardziej znanych niedokończonych symfonii w dziejach muzyki jest IX Symfonia d-moll Antona Brucknera. Kompozytor pracował nad nią od roku 1887 aż do śmierci w 1896 roku. Ukończył w pełni trzy części symfonii, ostatnia pozostała jedynie w dość obszernych szkicach sugerujących, że miał to być jeden z najbardziej rozbudowanych finałów w jego twórczości.
Podczas prawykonania w 1903 roku dzieło zostało zaprezentowane w postaci trzyczęściowej i tak najczęściej wykonywane jest do dziś, choć podejmowano liczne (i w większości niezbyt udane) próby rekonstrukcji finału. Kompozytor, przeczuwając nadchodzącą śmierć, sugerował, by jako ostatnią część wykonywać jego wokalno-instrumentalne Te Deum, ale ze względu na monumentalną obsadę i potężne rozmiary dzieła (całość trwa w tej wersji około półtorej godziny) takie rozwiązanie nie przyjęło się powszechnie.
Gustav Mahler – X Symfonia Fis-dur
Pracę nad swym ostatnim dziełem symfonicznym Gustav Mahler rozpoczął w lipcu 1910 roku i kontynuował aż do śmierci w maju 1911 roku. Symfonia powstawała w trudnym dla kompozytora okresie, związanym z chorobą serca i rozpadem małżeństwa. Dzieło, w zamiarze pięcioczęściowe, miało być inspirowane Boską komedią Dantego. Zachowane szkice są dość obszerne, jednak tylko pierwsza część (Adagio) została względnie ukończona; kolejne pozostały w różnym stopniu zaawansowania.
Wdowa po kompozytorze zgodziła się na upublicznienie rękopisu dopiero w 1924 roku. Prób rekonstrukcji całości dzieła było wiele, stosunkowo największą popularnością cieszą się kolejne wersje opracowywane przez Derycka Cooke’a. Najczęściej jednak jako X Symfonia wykonywane jest jedynie Adagio, uważane za jedno z najwybitniejszych dzieł kompozytora (sama ta część trwa ponad dwadzieścia minut).
Aleksandr Głazunow – IX Symfonia d-moll
Po ukończeniu ośmiu symfonii, około roku 1910 Aleksandr Głazunow przystąpił do pracy nad następną. Z niewiadomych przyczyn nigdy jednak nie doprowadził jej do końca ani też nie skomponował żadnego innego dzieła tego gatunku, choć zmarł dopiero ponad ćwierć wieku później, w 1936 roku. Zachowany materiał obejmuje pierwszą część (trwającą około dziesięciu minut, ukończoną w wersji fortepianowej i częściowo zinstrumentowaną) oraz krótkie szkice fragmentów pozostałych części.
Po śmierci kompozytora orkiestrację pierwszej części dokończył dyrygent Gawriił Judin. W tej postaci symfonia została wykonana i nagrana w 1948 roku i od tej pory pojawia się regularnie w repertuarze, przede wszystkim orkiestr rosyjskich. Pozostałe części nie zostały zrekonstruowane.
Edward Elgar – IIISymfonia c-moll
W latach 1932–34 Edward Elgar komponował III Symfonię c-moll, zamówioną przez BBC. Pracę przerwała śmierć kompozytora; pozostało około 130 stron szkiców, obejmujących fragmenty wszystkich czterech części dzieła. Elgar twierdził, że nie życzy sobie, by ktokolwiek „majstrował” przy szkicach po jego śmierci, sugerował nawet ich spalenie. Przez wiele lat respektowano jego wolę, a rękopisy zostały zdeponowane w British Library.
Dopiero w latach dziewięćdziesiątych XX wieku brytyjski kompozytor i muzykolog Anthony Payne podjął pracę nad zrekonstruowaniem i ukończeniem symfonii. Potomkowie Elgara byli początkowo temu przeciwni, ostatecznie jednak wyrazili zgodę. III Symfonia zabrzmiała po raz pierwszy w 1998 roku w Londynie i od tej pory zajmuje istotne miejsce w spuściźnie kompozytora.
Jean Sibelius – VIII Symfonia
VIII Symfonia Jeana Sibeliusa to niewątpliwie jedna z największych legend muzyki XX wieku i najbardziej tajemnicze dzieło w dorobku fińskiego twórcy. Sibelius rozpoczął pracę nad nią w połowie lat dwudziestych. Przez wiele lat zapowiadał jej ukończenie, twierdząc, że dwie części są już gotowe, a resztę ma w głowie. Ustalił nawet z dyrygentem Siergiejem Kusewickim termin prawykonania dzieła w Bostonie w 1932 roku, nie dostarczył jednak partytury.
Prace nad utworem trwały prawdopodobnie do końca lat trzydziestych. Kompozytor, zawsze niezwykle krytyczny wobec własnej muzyki, nie ukończył symfonii, obawiając się, że nie spełnia ona jego wysokich standardów i może okazać się rozczarowaniem dla słuchaczy. Według świadectw rodziny, około 1945 roku Sibelius spalił rękopis. Zachowały się jedynie nieliczne szkice krótkich fragmentów, które nie pozwalają na rekonstrukcję całości. VIII Symfonia istnieje więc w postaci mitu, jest symbolem twórczego milczenia i artystycznej autocenzury kompozytora.
Mieczysław Wajnberg – XXII Symfonia
Ostatnia, nieukończona XXII Symfonia Mieczysława Wajnberga powstawała w latach 1994–96. Kompozytor sporządził jedynie szkic fortepianowy, którego nie zdążył już przed śmiercią zorkiestrować. Na prośbę wdowy po kompozytorze dokończenia dzieła podjął się moskiewski twórca Kiriłł Umanski. W jego instrumentacji, wzorowanej na wcześniejszych dziełach symfonicznych polskiego kompozytora, XXII Symfonia zabrzmiała po raz pierwszy w listopadzie 2003 roku, została także wydana na płytach CD.
Henryk Mikołaj Górecki – IV Symfonia „Tansman Epizody”
Po ogromnym sukcesie III Symfonii „Symfonii pieśni żałosnych”, który miał miejsce na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku, Henryk Mikołaj Górecki komponował coraz mniej. W ostatnich latach życia pracował nad IV Symfonią „Tansman Epizody”, której nie zdążył ukończyć przed śmiercią w 2010 roku. Pozostawił ją w szkicu fortepianowym wraz z dokładnymi wskazówkami dotyczącymi instrumentacji.
Ukończenia dzieła podjął się, zgodnie z życzeniem twórcy, jego syn i uczeń Mikołaj Piotr Górecki, również znany kompozytor. Pierwsze wykonanie odbyło się w 2014 roku w Londynie. Tytuł utworu odnosi się do inspiracji twórczością Aleksandra Tansmana, pierwszego polskiego neoklasyka działającego w Paryżu w latach międzywojennych i po II wojnie światowej.
Paweł Markuszewski
