Sentymentalna wycieczka w czasy PRL. „Obywatelka Cepelia” w Krakowie

Przez dekady tkaniny, hafty, naczynia, figurki ze znakiem Cepelii były w polskich domach symbolem rodzimego rękodzieła. W szarym PRL-u cepeliowskie sklepy, w których je oferowano, stały się namiastką luksusu. Muzeum Narodowe w Krakowie proponuje sentymentalną podróż w przeszłość. Trwa tam właśnie wystawa „Obywatelka Cepelia”.

Sentymentalna wycieczka w czasy PRL. „Obywatelka Cepelia” w Krakowie

Ikoniczna marka Cepelia, czyli Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego, powstała w 1949 roku. Państwo postanowiło roztoczyć opiekę nad wytwórczością ludową. W zrzeszonych spółdzielniach wytwarzano pamiątki, ceramikę, tkaniny, stroje i meble, które przez dekady zdobiły wnętrza peerelowskich mieszkań. Ofertę dystrybuowano do ponad trzystu sklepów rozsianych po całej Polsce. Luksusowe placówki otwierano nawet za granicą, m.in. w Nowym Jorku i Brukseli.

Na półki sklepowe trafiała sztuka i ludowe rękodzieło, ale również przedmioty dekoracyjne i użytkowe projektowane przez współczesnych artystów plastyków – zarówno nowoczesne, nawiązujące do najświeższych trendów, jak i inspirowane folklorem.

Eksponaty z wystawy „Obywatelka Cepelia” w Krakowie
Eksponaty z wystawy, fot. DlaKultury.pl

Część asortymentu oferowanego w ramach cepeliowskiej sieci to przedmioty retro – kopie lub stylizacje dawnych mebli, tkanin, broni, przedmiotów z brązu czy mosiądzu. Przy ich wytwarzaniu konsultowano się z historykami sztuki i specjalistami zatrudnionymi w muzeach. Sięgano do tradycji szlacheckich, dworskich. Produkty takie trafiały jako wyposażenie zabytkowych gmachów odbudowywanych w różnych częściach Polski po wojennej zawierusze, w tym choćby warszawskiego Zamku Królewskiego.

Meble Cepelia
Fragment wystawy, fot. DlaKultury.pl

Szczęśliwcy, którzy mieli dostęp do tego typu oferty i środki, by się w nią zaopatrzyć, zdobili stylizowanymi na antyki przedmiotami swoje domy. Zaopatrywali się też w oryginalne stare obrazy, figurki i rozmaite bibeloty w państwowej Desie. Łatwo ten trend wytłumaczyć – Polska w czasie wojny została ograbiona z dzieł sztuki, pamiątek historycznych, przekazywanych z pokolenia na pokolenie cenności. Zbieranie starych przedmiotów lub ich imitacji było gonitwą za utraconym, próbą odrobienia strat, ale też szukania korzeni czy aspirowania do przedwojennej elity. Pamiętacie słynne poszukiwania portretu „przodka” w Desie w kultowym serialu „Czterdziestolatek”? W końcu i Karwowscy mieli aspiracje, inżynier zasługiwał na porządny dom z tradycjami.

Fragment wystawy, fot. DlaKultury.pl

Krakowska wystawa cieszy się dużym zainteresowaniem, zwłaszcza wśród osób pamiętających tamte czasy. Nic dziwnego, to okazja do sentymentalnych wspomnień. Przedmioty z Cepelii stanowiły część ich ówczesnego życia. Ludzie z lubością przywołują nostalgiczne obrazki z czasów, gdy byli młodzi. We wspomnieniach skłonni są idealizować przeszłość. Wtedy byli piękni, pełni sił. Była w nich nadzieja i wiara, że przed nimi wiele dobrego. Wiele osób po latach wypiera niewygodne fakty – kolejki po żywność, kartki na produkty, wieczne deficyty, cenzurę, polityczny ucisk.

Mnóstwo fantastycznych obiektów obejrzeć można na krakowskiej ekspozycji. Są tu meble, w sam raz do ówczesnych niewielkich mieszkań, łączące różne funkcje, minimalistyczne i stylowe – fotele ze składanymi podręcznymi podstawkami, sofy z rozkładanymi zagłówkami, różnej maści stołki, krzesła, taborety. Jest i ceramika – wazony, świeczniki, talerze, misy. Są zabawki, rzeźby, figurki a nawet miniaturka ołtarza Wita Stwosza stworzona przez Józefa Szwarę w 1981 roku!

Józef Szwara, Ołtarz Wita Stwosza (miniatura), 1981, fot. DlaKultury.pl

Prawdziwą perełką są niezwykłej urody tkaniny, które zachwycają zestawieniem kolorów i wzornictwem. Poza tymi z utkanym napisem PRL i białym orłem, zarezerwowanymi na specjalne okazje państwowe, są i inne, z subtelnymi motywami ślimaków, zajęcy, ludzi, ale też nawiązujące do symboli bizantyjskich, ludowych haftów, akcentów regionalnych. W dodatku pięknie się prezentują; zawieszone na wygiętych „karniszach”, tworzą miękkie fale… Nie można oderwać od nich oczu. W zachwyt wprawia m.in. gobelin „Barbarossa” z 1967 roku, stworzony przez Wojciecha Sadleya. Kolory i struktura tego obiektu oczarowują, pochłaniają bez reszty… Niestety, żadne zdjęcie nie jest w stanie oddać piękna tej pracy.

Wojciech Sadley, „Barbarossa”, 1967
fot. DlaKultury.pl
Warsztaty Artystyczne w Sokółce, tkanina podwójna „Winogrona”, 1959

Na wystawie obejrzeć można również plakaty, graficzne perełki, same w sobie będące dziełami sztuki. Cepelia zlecała opracowania graficzne plakatów, folderów, katalogów, opakowań i metek zewnętrznym podmiotom, wspierając tym samym polską szkołę plakatu. A ta miała w XX wieku swój świetny czas!

Krakowska wystawa wyzwala wspomnienia… Ludzie przychodzą zazwyczaj parami – małżeństwa, koleżanki, matka z córką, zdarzają się też obcokrajowcy, którzy chłoną prezentowane na ekspozycji przedmioty bez kontekstu, jako lokalną egzotykę. „Pamiętasz? Miałam takie talerze w domu. I to nie na działce, tylko w mieszkaniu! Stoją jeszcze gdzieś upchnięte w piwnicy, dostałam je od mamy” – mówiła jedna ze zwiedzających do koleżanki. Inna, spojrzawszy na motyw na kartce prezentowanej na wystawie, wykrzyknęła: „Miałam kiedyś papier pakowy w taki wzór! Resztka powinna jeszcze leżeć w kredensie”. Ktoś, oglądając niezwykle piękne wzory tkanin, szepnął: „Dlaczego dziś nie projektuje się takich rzeczy?”. Ale i wśród młodych ekspozycja budzi zaciekawienie, bo spora część prezentowanych tu obiektów, w tym meble, doskonale odnalazłaby się w dzisiejszych nowoczesnych, stylowych wnętrzach.

opakowania, czasy PRL, Cepelia

Asortyment Cepelii nie był dostępny dla zwykłego Kowalskiego. Chyba że obywatel miał sporo szczęścia i był dobrze sytuowany. Edycje były limitowane i z całą pewnością nie był to towar na każda kieszeń. Produkcja była całkowicie kontrolowana przez państwo. Specjalne komisje zatwierdzały wzory przedmiotów, zanim przekierowano je do produkcji. I tak na przykład w 1955 roku na 5517 wzorów zaakceptowano 3483, a do spółdzielni produkcyjnych ostatecznie trafiło 3119. Z Cepelią współpracowało na stałe około pięć tysięcy artystów, w tym tak znane nazwiska jak Magdalena Abakanowicz. O ile zwłaszcza w pierwszych dekadach działalności Centrali oferowane przez nią produkty miały wysoką jakość, nie tylko użytkową, ale i artystyczną, o tyle już bliżej transformacji ustrojowej coraz częściej można było mówić o cepeliowskim kiczu.

Większość obiektów prezentowanych w krakowskim muzeum nigdy wcześniej nie była pokazywana. Jedne pochodzą z prywatnych zbiorów, inne zostały wydobyte z magazynów innych muzeów. Wystawa jest opowieścią o duchu tamtych czasów, o ambicjach polskiego społeczeństwa, któremu przyszło żyć w czasach PRL i o estetyce tamtych lat. Z jednej strony traktować ją można jako powrót do przeszłości w przypadku starszego pokolenia, z drugiej – jako pole do odkryć i inspiracji dla młodych. To punkt obowiązkowy na muzealnej mapie Polski. Ekspozycja potrwa do 21 lutego przyszłego roku, jest więc wystarczająco dużo czasu, by zaplanować wizytę w muzeum.

Link do wydarzenia: Obywatelka Cepelia – Muzeum Narodowe w Krakowie

Monika Borkowska

mecenas kultury


Opublikowano

w

Tagi:

Przegląd prywatności
Dla Kultury

Ta strona korzysta z ciasteczek, aby zapewnić Ci najlepszą możliwą obsługę. Informacje o ciasteczkach są przechowywane w przeglądarce i wykonują funkcje takie jak rozpoznawanie Cię po powrocie na naszą stronę internetową i pomaganie naszemu zespołowi w zrozumieniu, które sekcje witryny są dla Ciebie najbardziej interesujące i przydatne.

Ściśle niezbędne ciasteczka

Niezbędne ciasteczka powinny być zawsze włączone, abyśmy mogli zapisać twoje preferencje dotyczące ustawień ciasteczek.

Ciasteczka stron trzecich

Ta strona korzysta z Google Analytics do gromadzenia anonimowych informacji, takich jak liczba odwiedzających i najpopularniejsze podstrony witryny.

Włączenie tego ciasteczka pomaga nam ulepszyć naszą stronę internetową.